ÜNİVERSİTE-SANAYİ İŞBİRLİĞİNE ÖRNEK BİR ÇALIŞMA

unisanayi


Prof. Dr. Serdar S. Çelebi

TOBB Kimya Sanayi Meclis Danışmanı,
Maltepe Üniversitesi – Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi

2016 yılı Kimya sektörü ihracatı teknoloji yapısı incelendiğinde, ihracatın % 57’sinin orta-düşük teknoloji; % 37’sinin orta-ileri teknoloji; % 6’sının yüksek teknoloji ve sadece % 0,1’lik kısmının düşük teknoloji grubunda olduğu görülmektedir. 2016 yılı ithalatımız ise ihracatımızın tersine % 55’lik kısmı orta-ileri teknoloji; %33’ü orta-düşük; %12’siyüksek ve sadece % 0,2’si düşük teknoloji yapısındadır.

Giriş – Ülkemiz Kimya Sektörü Dış Ticareti –
Gelişmiş ülkelerde olmazsa olmaz sektörlerin başında gelen kimya sektörünün ülkemizdeki 2015 ve 2016 yıllarındaki durumunu ele alalım.
2016 Ocak-Aralık döneminde kimya sektörü toplam ihracatı geçen yılın aynı dönemine kıyasla %11,2 azalarak 14,8 milyar dolar olurken, kimya sektörü ithalatı % 17,6 oranında azalış kaydederek 54,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.
Ocak-Aralık 2016 döneminde kimya sektörü ihracatında yıllık bazda yaşanan düşüş, ihracat miktarındaki %7,2’lik ve ihracat birim fiyatındaki %4,3’lük düşüşten kaynaklanmıştır.
2016 yılında ithalat miktarında %4,5’lik artış yaşanmasına rağmen ithalat birim fiyatının % 21,1 oranında düşmesiyle ithalat % 17,6 oranında düşüş kaydetmiştir.
Sonuçta 2016 yılı ülkemiz kimya sektörü dışticaret açığında % 19,7 oranında bir iyileşme gözlense de ihracatın ithalatı karşılama oranı % 27,1’dir, bu oran 2105’te % 25,2 idi. Diğer taraftan son iki yılda ihracattaki ortalama birim fiyatın yaklaşık 1 USD / Kg gibi düşük değerde olması dikkati çekmektedir.
2016 yılı Kimya sektörü ihracatı teknoloji yapısı incelendiğinde, ihracatın % 57’sinin orta-düşük teknoloji; % 37’sinin orta-ileri teknoloji; % 6’sının yüksek teknoloji ve sadece % 0,1’lik kısmının düşük teknoloji grubunda olduğu görülmektedir.
2016 yılı ithalatımız ise ihracatımızın tersine % 55’lik kısmı orta-ileri teknoloji; %33’ü orta-düşük; %12’siyüksek ve sadece % 0,2’si düşük teknoloji yapısındadır. [1]
Ayrıca yukarıdaki Tablo’da görüldüğü gibi; kimya sektörü ülkemiz ekonomisinde toplamda ihracatta %10,4 gibi düşük, ithalatta ise %27,6 gibi yüksek bir paya sahip olarak cari açığımıza önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır.
Yukarıda açıklanan bu değerler ile kimya sektörümüzün Türkiye ekonomisi için lokomotif sektör olması ve 2023 için öngörülen stratejik hedeflerine ulaşması mümkün gözükmemektedir.
Bu hedeflere ulaşılabilmesi ancak yüksek katma değere sahip ve ileri yüksek teknolojili kimyasalların ülkemizde üretilmesi ve ithalatın azaltılması ile mümkün olacaktır.
Bu amaçla TOBB- Kimya Sanayi Meclisi ve TKSD Yönetim Kurulu Başkanı Timur Erk’in önerisi ile üniversite-sanayi iş birliğine örnek bir çalışma başlatılmıştır.
Bu kapsamda her yıl fiyatı en az 3 USD/Kg olan kimyasallar ile yıllık ithalat tutarı 30 Milyon USD’ın üstünde olan kimyasallar TKSD ve TOBB Kimya Sanayi Meclisi – ArGe, İnovasyon ve Tasarım Alt Komitesi ortak çalışması ile belirlenmektedir. Söz konusu bu kimyasalların üretimi ile ilgili ön fizibilite niteliğindeki çalışmalar ülkemizin önde gelen bazı kimya mühendisliği bölümleri ile yürütülen iş birliği sonucu son sınıf “Tasarım – Proje” derslerinde yapılmaktadır.
Bu bağlamda İngilizce olarak hazırlanan ve elemeden geçmiş Ön Fizibilite Raporları yerli ve yabancı yatırımcılara talep edildiğinde bilgi vermek üzere ilgili Bakanlıklara (Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı, Kalkınma Bakanlığı) ve TOBB’ne iletilmektedir. Aşağıda bu çalışmaların niteliği ve yürütülüşü ile ilgili bazı bilgiler verilecektir.

Ön Fizibilite Raporları İçeriği
İş birliği yapılan Kimya Mühendisliği Bölümlerindeki “Tasarım” dersi sorumlularına Ön Fizibilite Raporları içeriği olarak aşağıdaki başlıklar önerilmekte ve hazırlanacak raporlarda bu içeriğe asgari düzeyde uyulması arzu edilmektedir.
– Yatırım Hakkında Bilgi: Yatırımın konusu, İç-DışPazar Durumu veYatırımın Gerekliliği, Yatırım için YerSeçimi ve Gerekçesi, Yatırımın Kalite, Çevre, Güvenlik ve Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi.
– Teknik Değerlendirme: ÜretimTeknolojisi/Proses, Üretim Kapasitesi, Hammadde ve Ürün Özellikleri, Üretim/Proses Akış Şeması, Kütle Denkliği, EnerjiDenkliği, Makine ve Ekipman Özelliklerinin Belirlenmesi ve Fiyatlandırılması.
– Ekonomik/Finansal Değerlendirme: Sabit YatırımTutarı, Yıllık İşletme Gelir ve Giderleri, Kar, Başlangıç İşletme Sermayesi, Toplam Yatırım Tutarı, Yatırımın Ekonomik Ömrü, Yatırımın Karlılığı, Yatırımın Geri Dönüş Süresi.
– Genel Değerlendirme: Yatırım yapılan ülke ve dünya pazar koşulları dikkate alınarak yatırımın genel ekonomik değerlendirmesi yapılır.

İş Birliği ve Değerlendirme
Üretimi için Ön Fizibilite Raporu hazırlanması talep edilen kimyasalların isimleri Kimya Mühendisliği Bölümü “Tasarım” dersi sorumlularına tarafımızca ders yılı başında bildirilir, bu konuların her biri çalışmayı arzulayan 4-5 kişilik öğrenci gruplarına ders yılı veya dönem çalışması olarak verilir.
Ders sorumluları gözetiminde hazırlanan raporların tamamı veya bölümce yapılan bir ön elemeden sonra seçilen bir kısmı jüri üyelerine önceden gönderilir, daha sonra gruplar tarafından bölüm öğrenci ve öğretim elemanlarına ve jüri üyelerine 15-20 dk’lık sunumlar ile anlatılır.
Bilahare söz konusu çalışmalar, yarışma için TKSD temsilcisinin ve genelde sponsor olan diğer sanayicilerin ve başka bölümden akademisyenlerin görev aldığı bir jüri tarafından “Bölüm Değerlendirme Yönergesi” ne göre değerlendirilerek sıralanır. Sıralama sonunda birinci, ikinci, üçüncü olan ve mansiyona hak kazanan Ön Fizibilite Raporları / Öğrenci Grupları belirlenir ve düzenlenen bir törenle öğrenci gruplarına Derece Belgeleri ve ödülleri verilir. Derece alan Ön Fizibilite Raporları daha sonra ilgili Bakanlıklara ve TOBB’ne TKSD tarafından iletilir.

İş Birlikleri ve Yarışma Etkinlikleri
– Hacettepe Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümü ile 10 yıldır ortak sürdürülen çalışmaya 2016’da da devam edilmiş ve bu yıl için önerdiğimiz 11 kimyasalın üretim konularının tamamı öğrencilere verilmiştir.
“Proses Tasarım Yarışması” adı ile düzenlenen bu etkinlikte değerlendirme sonucu derece ve mansiyon kazanan 6 projenin sıralaması şöyledir:
1.’lik Ödülü: Etilen Glikol Üretimi
2.’lik Ödülü: Polisülfon Üretimi,
3.’lük Ödülü: Silan Bileşikleri Üretimi ve Fenol Üretimi (birlikte)
Mansiyon kazananlar: Polibütadien Üretimi ve Valin Üretimi

Sponsorlar
Bu yıl sponsor olarak TKSD, Set Medikal San. ve Tic. A.Ş., PETKİM ve TMMOB Kimya Mühendisleri Odası Ankara Şubesi’nin yer aldığı bu etkinlikte geçmiş yıllarda ilave olarak Polaron Boya Kimya San. ve Tic. A.Ş. de sponsor olarak yer almıştır.
– İTÜ Kimya Mühendisliği Bölümü ilk kez bu yıl bu iş birliğinde yer almış ve kendilerine sunduğumuz 21 proje konusundan 8’i ; “ Ethanol Amin Üretimi, Üre Üretimi, Etilen Glikol Üretimi, Vinilbenzen Üretimi, Valin Üretimi, Glisin Üretimi için Proses Tasarımı, Propilen Oksitten Propilen Glikol Üretim Tesisi Tasarımı ve Gliserinden Propilen Glikol Üretim Tesisi Tasarımı” öğrenciler tarafından çalışılmıştır.
TKSD, Green Chemicals A.Ş. ve Boytek Reçine Boya ve Kimya San. Tic.A.Ş.’nin sponsor olarak desteklediği bu etkinlikte; jüri tarafından yapılan değerlendirme sonucunda önerdiğimiz projelerin, toplam 17 proje içindeki “Bölüm Tasarım Proje Ödül Sıralaması”nda aldıkları dereceler ise şöyle olmuştur:
2.’lik Ödülü: Gliserinden Propilen Glikol Üretim Tesisi Tasarımı
3.’lük Ödülü: Vinilbenzen Üretimi
TKSD, Green Chemicals A.Ş. ve Boytek ReçineBoya ve Kimya San. Tic. A.Ş. sponsor olarak bu etkinliğe destek vermişlerdir.
– Benzer nitelikte iş birliğinin Gazi Üniversitesi, Ankara Üniversitesi ve ODTÜ Kimya Mühendisliği Bölümleri ve Çukurova Üniversitesi Kimya Bölümü ile yapılabilmesi için görüşmelerimiz halen sürdürülmektedir.

Kaynaklar
1. T.C. Ekonomi Bakanlığı, Kimya Sektörü Dış Ticaret Raporu, Şubat 2017.
Teşekkür
İş birliği çalışmalarında yer alan Hacettepe Üniversitesi ve İTÜ Kimya Mühendisliği Bölümü Başkanlıklarına, Tasarım dersi sorumlularına ve kimyasal madde listelerinin hazırlanmasında emeği geçen TKSD Başkan Yardımcısı Özalp Erkey’e teşekkür ederiz.-Ağustos 2017